1. Farzaneh-Kamran
    بررسی حقوق حیوانات از دیدگاه منابع اسلامی :

    در دین مبین اسلام ، خدای متعال حق مالکیّت حیوانات را به انسانها واگذار نموده است بطوریکه در سوره یس آیه 71 آمده است : "آیا کافران ندیدند که از آنچه با قدرت خود به عمل آورده ایم چهار پایانی برای آنان آفریدیم كه آنان مالک آن هستند؟". لازم بذکر است که در واگذاری این مالکیت به انسانها خدای متعال برای حیوانات حقوقی را قائل شده است که به برخی از آنها در ذیل اشاره خواهد شد:

    1) طیق آیات قرآن کریم انسان و دام هر دو از حق بهره برداری برابر از طبیعت برخوردارند بطوریکه در آیه 49 سوره فرقان آمده است: "تا با آن ( آبی که از آسمان فرود آمده ) سرزمین مرده را زنده کنیم و آن را به آفریده های خویش ؛ چهار پایان و آدمیان بسیار بنوشانیم"

    2) طیق آیات قرآن کریم انسان و دام از حق مشابه در استفاده از خوراک خوب و تازه (!) برخوردارند بطوریکه در سوره سجده آیه 27 آمده است: "آیا ندیدند که ما آب باران را به سوی زمین خشک می رانیم و بوسیله آن زراعتهایی می رویانیم كه هم خود و هم چهارپایانشان از آن می خورند ؟ آیا باز هم چشم بصیرت نمی گشایند"؟

    3) طیق آیات قرآن کریم حیوانات بدلیل داشتن شعور و ادراک در عالم خودشان از حق حیات و وجود مساوی با انسانها برخوردارند بطوریکه در سوره انعام آیه 38 آمده است: " هیچ جنبنده ای در زمین و هیچ پرنده ای در هوا که با دو بال خویش پرواز می کند نیست مگر اینكه امّتهایی مانند شما ( نوع بشر ) هستند . ما هیچ چیز را در این کتاب (آفرینش ، بیان ) فرو گذار نکردیم ، آن گاه همه به سوی پروردگار خویش محشور می شوند".

    ائمه معصومین (علیهم السلام ) نیز در باب رعایت حقوق حیوانات توسط انسان نیز به نکات جالبی اشاره نموده اند. حضرت علی (ع) به متصدیان دریافت مالیات جانداران اینطور سفارش می نمایند که " جز خیرخواه مهربان ، و امین حافظ، دیگری را بر چهار پایان مگمار ، کسی که بر حیوانات سخت نگیرد و آنها را تند نراند ، نرنجاند و خسته نکند. وقتی آن امین حافظ گلّه را از تو گرفت به او سفارش کن شتر را از بچه شیر خوارش جدا نکند ، و آن قدر شیرش را ندوشد که به بچه ی او زیان برساند . شتران را با سوار شدن بر آنها خسته نکند . در دوشیدن شیر و سواری گرفتن میان آن شتر و دیگر شترها عدالت ورزد . باید شتر را استراحت دهد و شتری را که پایش آسیب دیده و از حرکت ناتوان شده است آهسته براند . آنها را بر سر آبگیرهایی که شترها از آن می گذرند ، وارد نماید و از کناره ی راههای علف دار براند ، نه آنجا که خشک و عاری از گیاه است" - (نهج البلاغه ، نامه 25 ، صفحه 425 ترجمه دکتر علی شیروانی).

    در منابع فقهی اسلامی نیر بابی در خصوص رعایت حقوق حیوانات وجود دارد که در آن به نکاتی از جمله ضرورت نفقه حیوانات و گستره آن اشاره می نماید. در خصوص ضرورت نفقه حیوانات در متون فقهی آمده است: اگر کسی حیوانی را مالک شود رسیدگی و نفقه آن حیوان بر او واجب است ؛ خواه آن حیوان حلال گوشت باشد خواه حرام گوشت ، پرنده و غیر پرنده نیز فرقی ندارد . زیرا هر کدام برای خود حرمتی دارند. گستره نفقه حیوانات در فقه اسلامی شامل خوراک ، آب ، مسکن ، دارو و هر چیز ضروری برای ادامه معیشت و حیات حیوان می باشد. از جمله نفقه های یاد شده برای حیوانات که بر صاحبش واجب است ، تهیه پناهگاه و تغذیه اوست. اگر حیوان بتواند در مراتع و دیگر جایگاههای قابل تغذیه زندگی خود را تأمین کند ، مالک آن می تواند او را برای چریدن و آشامیدن رها کند، ولی اگر حیوان نتواند از مراتع و ... زندگی خود را تأمین کند ، بر مالک او واجب است وسیله معیشت حیوان را فراهم کند. همچنین اگر حیوان نتواند به حدّ کافی تغذیه خود را اداره کند واجب است مالک، بقیه تغذیه او را در حدّ کفایت تأمین نماید. در این خصوص مالک حیوان موظف است علاوه بر نفقه خود حیوان ، مراقب تأمین وسایل ادامه حیات بچه حیوان نیز باشد. بنابراین اگر جاندار بچه شیر خوار داشته باشد ، باید به اندازه کفایت تغذیه بچه ، شیر در پستان مادر نگهداری شود . لذا اگر شیر مادر فقط به اندازه احتیاج تغذیه بچه اش بوده باشد دوشیدن شیر مادر حرام است ، امّا اگر دوشیدن شیر حیوان ضرری به حیوان یا بچه اش نرساند و یا اگر بچه از علف بیابان تغذیه کند ، دوشیدن شیر واجب است، چرا كه در این صورت مال مفید اسراف خواهد شد.

    در خصوص پرورش دهندگان زنبور عسل نیز آمده است:"لازم است مقداری از عسل در کندو بماند تا زنبوران گرسنه نمانند و در شرایط خاص نظیر فصل زمستان لازم است که بیش از قوت او در کندو نگهدارند". در خصوص زندگی کرم ابریشم نیز كه تغذیه او وابسته به برگ توت است نیز فقها تصریح کرده اند که لازم است مالک، حیوان را حفظ کند و نگذارد تلف شود و اگر برگ کم باشد و مالک اعتنایی به حیوان نمی کند حاکم باید از مال مالک بفروشد و برای حیوان برگ بخرد. در مواردی نیزکه وسیله حیات به یکی از چند حیوان کفایت کند به طوری که یکی از آنها با آن وسیله بتواند نجات پیدا کند و بقیه هلاک شوند مانند اینکه مقداری آب باشد که فقط یکی از حیوانات را بتواند نجات دهد ، فرض بر دو گونه است: در صورتی که حیوانات از همه جهات حیاتی مساوی باشند ، مکلّف (اعم از چوپان یا مالك) در به کار بردن وسیله حیات برای ادامه زندگی هر یک از این حیوانات، مخیِّر است . امّا اگر حیوانات از همه جهات مساوی نباشند ، مانند سگ غیر مضر و گوسفند ، بدان جهت که پایان دادن به حیات گوسفند با ذبح شرعی امری است قانونی ولی مردن سگ از تشنگی خلاف قانون است ، لذا باید آب به سگ داده شود تا بدون علّت هلاک نشود.

    اسلام در سواری گرفتن از حیوانات و بار كشیدن از آنها نیز محدودیّتهای خاصی قائل شده است بطوریکه سکونی از امام ششم (ص) نقل می کند که حضرت فرمودند : حیوان را بر صاحبش حقی است (از جمله ) بیش از طاقت، از او بار نكشد و پشت حیوان را کرسی گفتگو قرار ندهد. ابو هریره نیز از پیامبر اکرم (ص) نقل می کند که فرمودند : پشت حیوان را تخت قرار ندهید چرا كه خداوند حیوان را برای شما مسخر نموده است ؛ بقدری سوار شوید که رفع حاجت شود ، اگر کجاوه یا بار در پشت حیوان است مواظب باشید کج نشود .

    علاوه بر محدودیت هایی که اسلام برای مالکین دامها در نحوه استفاده از آنها و یا در استفاده از محصولات آنها اشاره نموده است ، اسلام ا نسان را نیز از هر گونه آزارو اذیّت حیوانات (اعم از جسمی و روحی ) بدلیل ذی شعور بودن و صاحب درک و احساس بودن بشدّت نهی نموده است که برای نمونه به برخی روایات در این زمینه اشاره می شود:

    1- نهی از خشونت و اجحاف بر حیوانات : در این زمینه امیر المومنین علی (ع) می فرمایند: به صورت حیوان نزنید که همانا آنها پروردگارشان را تسبیح می کنند.

    2- نهی از ذبح حیوانی در برابر حیوان دیگر.

    3- نهی از جدا کردن بچه حیوان از مادرش.

    4- نهی از ویران کردن پناهگاه و لانه حیوانات.


    منابع
    حرّ عاملی، محمد ابن حسن، 1403 ه، وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه، بیروت، دار احیاء لتراث العربی
    حلّی ، ابوالقاسم، 602 ه، شرایع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام، بیروت، دارالاضواء
    طباطبایی، محمد حسین، تفسیر المیزان، تهران، دفتر انتشارات اسلامی
    فریدونی، حسین، بررسی حقوق حیوانات در اسلام و قوانین روز، پایان نامه دكترای دانشگاه تهران
    ناینینی، علی رضا، ربّانی، محمد، حقوق حیوانات از دیدگاه قرآن و احادیث، فصل نامه علمی و پژوهشی دانشور ، دانشگاه شاهد، 1378
    نهج البلاغه، ترجمه دكتر علی شیروانی، انتشارات دارالعلم
    قرآن كریم ترجمه آیت الله مكارم شیرازی

دیدگاه

برای درج دیدگاه، ثبت نام کنید و یا اگر عضو هستید، وارد شوید!