1. Vahid-Nasiri
    هیات منصفه ، متهم مجرم است یا خیر ؟

    نویسنده : دکتر گودرز افتخارجهرمی
    هیات منصفه ، به لحاظ ریشه عمیقی که در قوانین اساسی وعادی کشور ما دارد وازآن جهت که ذهن جامعه علمی حقوق را کم وبیش به خود مشغول ساخته است ، از اعتبار قابل توجهی برخوردار است. با این همه ، باید اذعان کرد که در سوابق قضائی کشور نشان زیادی از فعال بودن این پدیده حقوقی مشاهده نمی شود ۰ به سخن دیگر ، مفهوم نظری هیات منصفه به مفهوم عملی آن غلبه دارد ۰ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران که سهم فراوانی برای نقش مردم قائل است ، در اصل یک صد و شصت و هشتم ، هیات منصفه را به داوری طلبیده و حضور آن را در رسیدگی به جرائم سیاسی و مطبوعاتی الزامی دانسته است. دکتر گودرز افتخار جهرمی ، در سومین همایش سالانه هیات پیگیری و نظارت بر اجرای قانون اساسی پیرامون (هیات منصفه ) ، جایگاه قانونی آن در نظام حقوقی ایران را در مقاله زیر مورد بررسی قرار داده است.
    تاریخچه هیات منصفه به شکل امروزی آن در تاریخ حقوق ایران به عصر مشروطه بر می گردد ۰ در اصل ۷۹ متمم قانون اساسی مشروطه مقرر شده بود : ( در موارد تقصیرات سیاسه و مطبوعات هیات منصفین در محاکم حاضر خواهند بود ) ۰ از آن تاریخ به بعد هر زمان بحثی درباره جرایم سیاسی و مطبوعاتی در کشور ما مطرح می شود ، بحث مربوط به هیات منصفه هم پیش می آید. پس از پیروزی انقلاب مساله هیات منصفه اهمیت بیشتری پیدا کرده است زیرا اصل ۱۶۸ قانون اساسی جمهوری اسلامی هم می گوید: (رسیدگی به جرایم سیاسی و مطبوعاتی علنی است و با حضور هیات منصفه در محاکم دادگستری صورت می گیرد ) ۰
    در سالهای اخیر به دلیل محاکمه روز افزون مدیران مسئول مطبوعات از یک طرف و مطرح شدن بحثهای مربوط به هیات منصفه در جرایم سیاسی در دولت و مجلس از طرف دیگر ، این نهاد حقوقی مورد توجه و بحث و تحلیل بیشتری قرار گرفته است.
    قبل از این که بحث هیات منصفه در قوانین ایران را مطرح کنیم ، پیشینه تاریخی هیات منصفه را به اجمال بررسی کنیم ۰

    هیات منصفه :
    سقراط متهم است.
    در یونان باستان از هیات منصفه استفاده می شده است در آتن صورت اساسی شش هزار نفر از اقشار مختلف جامعه به دست آمده است که در موقع نیاز برای تشکیل هیات منصفه از آن استفاده می کرده اند ۰ در محاکمه معروف سقراط ، ۵۰۱ نفر به عنوان اعضای هیات منصفه رای دادند و او را به اتهام تحریک به فساد و تبلیغ علیه حکومت به نوشیدن (جام زهر شوکران ) محکوم کردند
    تاسیس نهاد هیات منصفه به شکل امروزی آن ، از حقوق انگلستان توسط نرمانها در قرن یازدهم میلادی ، نهاد (هیات منصفه ) از فرانسه به انگلستان رفته است. به هر حال از سال ۱۲۱۵ میلادی هیات منصفه به صورت امروزی انگلستان تاسیس شده است. در سال ۱۳۶۸ میلادی تعداد اعضای هیات منصفه در انگلستان دوازده نفر تعیین شد ۰ برای تعیین هیات منصفه ابتدا از بین کسانی که در انتخابات شرکت کرده و رای داده بودند ، عده ای به قید قرعه انتخاب می گردیدند ۰ در حال حاضر هم نحوه انتخاب اعضای هیات منصفه به همین ترتیب است. آنچه از هیات منصفه سوال می شود این است که آیا متهم مجرم است یا خیر ؟ اگر هیات منصفه به مجرمیت نظر بدهد ، دادگاه با مراجعه به قانون و به استناد مواد قانونی حکم قضیه را صادر می کند ۰
    در فرانسه هر چند قبل از انقلاب کبیر ۱۷۸۹ میلادی هیات منصفه وجود داشته ، ولی بعد از انقلاب ، هیات منصفه به صورت فعلی از حقوق انگلستان گرفته شده است. قبل از انقلاب کبیر فرانسه ، محاکم در کشور فرانسه به ظلم و ستم و اجحاف معروف بودند ، و آنچه که حکام می خواستند انجام می دادند ۰ بعد از پیروزی انقلاب برای تعدیل نظام قضایی تحول مهمی در حقوق جزای فرانسه رخ داد به این صورت که در امور کیفری دو نوع هیات منصفه تشکیل شد ۰ اول هیات منصفه اتهامی و دو م هیات منصفه محاکماتی هیات منصفه اتهامی در مراحل ابتدایی و بازپرسی باید نظر می داد که آیا این اتهام قابل پیگیری هست یا نه ؟ ژ آیا دلایل و شواهد برای تعقیب متهم کافی است یا نه ؟ ولی هیات منصفه محاکماتی هیاتی بود که در محکمه حضور می یافت و اظهار نظر می کرد ۰ در فرانسه آن روزگار ، به قدری مردم به محاکم بدبین شده بودند که پیشنهاد می کردند که در امور مدنی هم هیات منصفه حضور داشته باشد ، ولی این درخواست مردم عملی نشد و مورد قبول قرار نگرفت. هیات منصفه اتهامی به موجب قانون آئین دادرسی کیفری ناپلئون حذف شد و فقط هیات منصفه محاکماتی باقی ماند ۰ نقش هیات منصفه این بود که بعد از محاکمه اعلام کند که متهم مجرم است یا نه ؟ اگر اعلام می کرد متهم مجرم نیست ، دادرسی پایان می یافت و در صورتی که نظر به مجرمیت متهم می داد ، دادگاه بر اساس رای هیات منصفه و در چارچوب قوانین رای صادر می کرد ۰
    تعداد اعضای هیات منصفه در فرانسه ابتدا ۱۲ نفر بود ، اما با تغییراتی که انجام شد در حال حاضر اعضای آن ۹ نفر است. در کلیه محاکم جنایی حتی در دادگاه جنایی اطفال ، که خاص محاکمه اطفال ۱۶ تا ۱۸ ساله است هیات منصفه حضور دارد ۰ از سال ۱۸۳۲ این اختیار را به هیات منصفه دادند که اگر نظر بر مجرمیت داشت ، اعلام کند که آیا به جرم متهم باید با رعایت کیفیات مخففه یا مشدده رسیدگی و رای صادر شود یا نه ؟ هیات منصفه در فرانسه از سال ۱۹۴۱ در رای دادگاه شرکت می کند ۰ یعنی مثل قضات عمل می کند ، به طوری که ۹ نفر اعضای هیات منصفه همراه با ۳ نفر قاضی دادگاه جنایی با یکدیگر شور می کنند و تصمیم می گیرند و برای صدور حکم مجرمیت حتما” ۸ رای لازم است
    اگر در یک مورد ۷ نفر به مجرمیت و ۵ نفر به برائت نظر بدهند حکم پنج نفر مورد قبول قرار گرفته و متهم تبرئه می شود ۰ انتخاب هیات منصفه

    در فرانسه
    شهردار هر منطقه از بین کسانی که در انتخابات شرکت کرده اند سه برابر افراد مورد نیاز را به قید قرعه انتخاب می کند و سپس به پرونده این افراد رسیدگی می شود تا کسانی که منع قانونی برای عضویت در هیات منصفه دارند ، مانند کسانی که به لحاظ دارا بودن شغلی نمی توانند عضو هیات منصفه شوند مشخص گردد.بعد از آن اسامی افراد واجد شرایط را به کمیسیونی می فرستد که در آن کمیسیون رئیس دادگستری استان ، دادستان استان ، سه نفر قاضی همان دادگستری ، نماینده کانون وکلای دادگستری و پنج نفر از اعضای شورای شهر حضور دارند ۰ در این کمیسیون هم اسامی افرادی را که نمی توانند به عضویت هیات منصفه در آیند کنار می گذارند و در مرحله بعد با قرعه کشی از بین اشخاص باقیمانده ۳۵ نفر اصلی و ۱۰ نفر عضو علی البدل انتخاب می نمایند ۰ برای هر محاکمه رئیس دادگاه جنایی از بین این افراد ۹ نفر را به قید قرعه انتخاب می کند ۰

    فلسفه وجودی هیات منصفه چیست ؟
    درباره هدف و فلسفه هیات منصفه بحثهای زیادی شده است. طرفداران آن دلایلی دارند که عنوان عمده آن دلایل عبارت است از : ۱ ۰ با بودن هیات منصفه محاکمات جنبه مردمی به خود خواهد گرفت.
    ۲ ۰ هیات منصفه افکار عمومی را در محکمات متجلی می نماید ۰
    ۳ ۰ انتظارات مردم از عدالت و قضاوت ، توسط خود مردم بیان می شود ۰
    ۴ ۰ قوانین خشک و بی روح تعدیل و متناسب می شوند ۰
    ۵ ۰ گروهی که در برابر قدرت حاکمه استقلال دارند ، در رای دادگاه مشارکت می کنند ۰
    ۶ ۰ وجود هیات منصفه در دادگاه چراغی است که نشان می دهد آزادی زنده است و حیات دارد ۰ در همین رابطه یک حقوقدان انگلیسی می گوید : (هیات منصفه مانند تاجی است که بر تارک سازمان قضایی انگلستان می درخشد ۰ ) البته هیات منصفه مخالفینی هم دارد که عمده استدلال آنها بدین شرح است : ۱ ۰ امر قضا یک امر تخصصی است و رسیدگی به امور کیفری و حقوقی کاری مشکل و پیچیده است و افراد عادی نمی توانند این کار مهم را انجام دهند ۰
    ۲ ۰ افراد عادی تابع احساسات خودشان هستند ولی قضات چون شغلشان قضاوت است کمتر از احساسات خود تبعیت می کنند ۰
    در هر حال در کشورهای آمریکایی و اروپایی در غالب محاکمات هیات منصفه حضور دارد ۰ ولی نقش آن در هر نظام حقوقی متفاوت است.
    هیات منصفه در حقوق ایران
    در حقوق ایران همانطور که گفتیم نخستین بار در اصل ۷۹ متمم قانون اساسی مشروطه مصوب ۲۹ شعبان ۱۳۲۵ هجری قمری که با اقتباس از قانون اساسی بلژیک تهیه شده بود ، مقرر گردید که در رسیدگیهای مربوط به جرایم مطبوعاتی و سیاسی هیات منصفه حضور داشته باشد ۰
    بعد از نهضت مشروطیت اولین محاکمه مطبوعاتی در ۱۲ شوال ۱۳۲۵ هجری قمری ، با شکایت لز سلطان العلمای خراسانی مدیر روزنامه روح القدس برگزار شد ۰ درج مقاله ای انتقادی از محمد علی شاه در شماره ۱۳ این نشریه موجب شکایت از او گردیده بود. سلطان العلماء در جلسه دادگاه حاضر شد و ب نحوه محاکمه به دلیل عدم حضور هیات منصفه اعتراض کرد ، که با گذشت و انصراف وزیر علوم از شکایت ، پرونده مختومه شد ۰
    اولین قانون مطبوعات پس از مشروطه در ۵ محرم ۱۳۲۶ هجری قمری از تصویب مجلس شورای ملی گذشت. در این قانون در مورد هیات منصفه و نحوه تشکیل آن مطلبی نبوده است. چند ماه بعد از تصویب این قانون ، محاکمه سید محمد رضا شیرازی مدیر روزنامه مساوات به خاطر درج مطالبی در شماره های ۱۹ و ۲۱ آن نشریه ، تحت عنوان (شاه در چه حال است ) با شکایت محمد علی شاه آغاز شد ۰ محمد علی شاه ، محمد حسین میرزائی موید السلطنه را به عنوان وکیل انتخاب کرد و سید محمد رضا شیرازی ، ملک المتکلمین را به عنوان وکیل برگزید ۰ در این محاکمه نیز اعتراض بر این بود که چرا هیات منصفه حضور ندارد ؟ بالاخره با وساطت عضدالملک موضوع خاتمه یافت و شاه دستخطی بدین شرح صادر کرد : (جناب عضد الملک ، تقصیرات مدیر مساوات هر چند بزرگ باشد ، ولی مقام شما بزرگتر است. وساطت شما را در مورد او قبول کردیم ۰ من بعد بسپارید از این گونه کارها نکند ) ۰
    اولین محاکمه مطبوعاتی که با حضور هیات منصفه برگزار گردید محاکمه میرزا سید حسن شیرازی ، مدیر حبل المتین است. در شماره ششم این روزنامه مورخ ۱۳ رجب ۱۳۲۷ هجری قمری ، مقاله ای چاپ شده بود تحت عنوان (اذا فسد العالم ، فسدالعالم ) که وزارت معارف وقت آن را مضر به دین اسلام تشخیص داد و به دادگاه شکایت کرد ۰
    بالاخره دادگاه حکم به توقیف روزنامه و حبس مدیر مسئول آن صادر کرد ۰ البته این محاکمه بعد از کودتای ۱۲۹۹ هجری شمسی انجام شد که هنوز قانون عادی در مورد هیات منصفه وجود نداشت و دادگاه بدون اینکه قانونی وجود داشته باشد کسانی را به عنوان هیات منصفه تعیین کرد ۰

    اولین قانونی که در مورد هیات منصفه تصویب شد ، قانون موقت هیات منصفه مصوب ۱۰ قوس ۱۳۰۱ هجری شمسی است. با اینکه رضاخان قبل از آن بیانیه ای صادر و مردم را تهدید کرده بود ، برخی از عبارتهای آن بیانیه بسیار معروف است از جمله اینکه : (قلم مخالفین را می شکنم و زبان می برم ۰ ) مع الوصف تن به تشکیل هیات منصفه داد و قانون هیات منصفه در تاریخ فوق تصویب شد ۰ هر چند که اعتبار این قانون یک سال بود ولی به موجب قانون ۲۸ اسفند ۱۳۰۱ اعتبار آن تا تصویب هیات منصفه دائمی تمدید شد ۰ در این قانون شیوه انتخاب هیات منصفه پیش بینی شده بود : به این نحو که به قید قرعه ۵ نفر به عنوان عضو اصلی و ۳ نفر علی البدل از بین کسانی که کاندیدای نمایندگی مجلس شورای ملی بوده ، ولی رای نیاورده و انتخاب نشده بودند ، به ترتیب آراء بین صد نفر قرعه کشی می شد و هیات منصفه بدین ترتیب انتخاب می شدند ۰
    پس از این قانون ، قانون محاکمه وزراء در تیر ماه ۱۳۰۷ تصویب شد که مقرراتی در مورد هیات منصفه داشت.
    لایحه قانونی مطبوعات در ۱۵ بهمن ۱۳۳۱ در زمان حکومت ملی تصویب شد و بعدا” این لایحه با تغییراتی در ۱۰ مرداد ۱۳۳۴ به تصویب مجلس شورای ملی رسید و تا پیروزی انقلاب اسلامی ، همین قانون حکومت داشت. در سال ۱۳۵۸ شورای انقلاب قانون مطبوعات را تصویب کرد و قانون اخیر الذکر لغو شد ۰ شورای انقلاب در قانون مطبوعات نحوه تعیین هیات را مشخص کرد ۰
    در سال ۱۳۶۴ که قانون مطبوعات تصویب شد ، در مورد هیات منصفه مطلبی نداشت. بنابراین قانون مصوب شورای انقلاب تااوایل سال ۱۳۷۹ در مورد هیات منصفه حکومت داشت. مجلس شورای اسلامی در فروردین ماه ۱۳۷۹ قانون مطبوعات را اصلاح کرد و مقرراتی در زمینه هیات منصفه مقرر داشت و به این ترتیب قانون مطبوعات مصوب شورای انقلاب نسخ گردید ۰

    قانون مطبوعات
    و هیات منصفه
    به موجب ماده ۳۶ قانون مطبوعات اصلاحی فروردین ۱۳۷۹ هر دو سال یک بار در مهر ماه جلسه ای جهت تعیین هیات منصفه در تهران به دعوت وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی و با حضور وی و رئیس کل دادگستری استان تهران ، رئیس شورای شهر ، رئیس سازمان تبلیغات و نماینده شورای سیاستگذاری ائمه جمعه در سراسر کشور ، و در مرکز استان ، رئیس سازمان تبلیغات استان و امام جمعه مرکز استان یا نماینده وی تشکیل می شود ۰ هیات مذکور در تهران ۲۱ نفر و در سایر استانها ۱۴ نفر از افراد مورد اعتماد عمومی را از بین گروههای مختلف اجتماعی ، روحانیون ، اساتید دانشگاه ، پزشکان ، مهندسان ، روزنامه نگاران ، وکلای دادگستری ، دبیران و آموزگاران ، اصناف ، کارگران ، کشاورزان ، هنرمندان و بسیجیان به عنوان اعضای هیات منصفه انتخاب می کنند ۰
    انتقاد وارده بر این ماده قانونی این است که آنچنان که در فلسفه تشکیل هیات منصفه گفته شد ، اصولا ” هدف از تشکیل هیات منصفه آن است که نمایندگان افکار عمومی در آن هیات حضور داشته باشند و مردم احساس کنند که در محاکمات شریک هستند ۰ در حالی که اکثر کسانی که به موجب این ماده نقش تعیین کننده در انتخاب اعضای هیات منصفه دارند خودشان از کسانی هستند که در حکومت شرکت دارند ۰ بهتر این خواهد بود که در کشور ماهم کسانی به وسیله انجمنهاو نهادهای مدنی انتخاب و معرفی می شوند ۰ سپس ، از بین آنان تعدادی به قید قرعه برای عضویت در هیات منصفه انتخاب گردند مثلا” نهادهایی چون نظام پزشکی ، کانون وکلای دادگستری ، انجمن صنفی روزنامه نگاران ، شورای شهر ، هر کدام اشخاصی را برای عضویت در هیات منصفه معرفی کنند و به قید قرعه از بین افراد معرفی شده اعضای هیات منصفه برای هر محاکمه تعیین گردند .

دیدگاه

برای درج دیدگاه، ثبت نام کنید و یا اگر عضو هستید، وارد شوید!