رد اعلامیه
مطالبی پیرامون پروسه گرفتن پذیرش از دانشگاه های آمریکایی برای ادامه تحصیل حقوقی، گرفتن ویزا، تحصیل، آزمون های حقوقی مثل وکالت، و زندگی دانشجویی در آمریکا! (بیشتر بدانید!)

حمایت از مالکیت معنوی در نظام کیفری ایران ( ۱ )

  1. Vahid-Nasiri
    [h=2]حمایت از مالکیت معنوی در نظام کیفری ایران ( ۱ )[/h]
    دکتر مسعود مظاهری تهرانی ـ مدرس دانشگاه


    چکیده ـ حمایت از مالکیت معنوی در حقوق ایران مورد توجه قرار گرفته است و قوانینی که قبل از انقلاب اسلامی و بعد از آن به تصویب رسیده*اند، به این حق توجه کرده*اند. مالکیت معنوی مرتبط با پدیدآورنده یک اثر است که مصادیق آن در کنوانسیون سازمان جهانی مالکیت معنوی احصاء شده است. مهمترین این مصادیق آثار ادبی، علمی و هنری است. قانون حمایت از حقوق مؤلفان، مصنفان و هنرمندان مصوب 1348 برای نخستین بار به حمایت از مالکیت ادبی و هنری پرداخت و در قوانین بعدی دامنه این حمایت گسترده شد. مع*هذا به نظر می*رسد هنوز هم حقوق ایران در حمایت از مالکیت ادبی و هنری با خلأ روبرو است.


    کلید واژه: مالکیت معنوی، مالکیت ادبی و هنری، حقوق ایران، جرم انگاری، پدیدآورنده


    درآمد ـ حقوق مالکیت معنوی امروز جایگاه مهمی در حوزه*های اقتصادی، سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و حقوقی جوامع دارد به گونه*ای که قانونگذار به حمایت از آن پرداخته است. در این مقاله به سیاست کیفری ایران در قبال این حقوق پرداخته می*شود.


    الف ـ مفهوم حقوق مالکیت معنوی


    مالکیت معنوی یک مفهوم حقوقی است که از یک سو به حمایت از پدیدآورنده اثر می*پردازد و به او این اطمینان را می*بخشد که با آسودگی خاطر آثار بهتری عرضه می*کند و از سوی دیگر به جامعه این امکان را می*دهد که با اعتماد به اصالت آثار، از فواید مالکیت معنوی بهره*مند می*شود. اگرچه موضوع مالکیت معنوی ابتکارها و تراوش*های ذهنی انسان است، ولی دارای ارزش مادی است. به همین جهت از اموال به حساب می*آید و شامل حق مؤلف، حق اختراع، حق بر علایم تجارتی و صنعتی و حق بر اسرار تجارتی است.


    بند 8 ماده 2 کنوانسیون تأسیس سازمان جهانی مالکیت معنوی (wipo)، مالکیت معنوی را شامل حقوق زیر دانسته است:1


    ـ آثار ادبی، هنری و علمی؛


    ـ نمایش*های هنرمندان بازیگر، صدای ضبط شده، برنامه*های رادیویی؛


    ـ حمایت در برابر قدرت نامطلوب و سایر حقوقی که ناشی از فعالیت معنوی در قلمرو صنعتی، علمی، ادبی و هنری است.


    ـ در موافقتنامه راجع به جنبه*های مرتبط با تجارت حقوق مالکیت معنوی (تریپس)، اصطلاح مالکیت معنوی انواع مالکیت*های معنوی شامل حق کپی*برداری، حمایت از اجراءکنندگان صفحه گرامافون و سازمان*های پخش*کننده، علایم تجاری، نشانه*های جغرافیایی، طرح*های صنعتی، اختراع، طرح*های ساخت مدارهای یکپارچه و حفاظت از اطلاعات افشا نشده را دربر می*گیرد.


    ب ـ مبانی حقوق مالکیت معنوی


    یکی از پرسش*هایی که در زمینه حقوق مالکیت معنوی وجود دارد این است که چه ضرورت و توجیهی برای حمایت از این حقوق وجود دارد و چرا باید این حقوق را مورد حمایت قرارداد؟


    امروزه نقش حقوق مالکیت معنوی در تجارت بین*المللی و سرمایه گذاری بر کسی پوشیده نیست و به طور کلی نظام مالکیت معنوی به عنوان یکی از مسائل زیربنایی سیاست نوین اقتصادی در سطح ملی، بستر و ابزاری مهم برای امر توسعه پایدار در کشورهای درحال توسعه و کمتر توسعه یافته معرفی شده است.حمایت قوی و مؤثر از حقوق مالکیت معنوی عامل مهم و تعیین*کننده*ای در تسهیل موجبات انتقال تکنولوژی و جلب سرمایه*گذاری مستقیم خارجی در بخش*های معین اقتصادی است که برای توسعه پایدار امری حیاتی تلقی می*شود.


    در موارد نقض حقوق مالکیت معنوی، فقط افراد صاحب حق، آسیب نمی*بینند بلکه در عین حال خساراتی بس بزرگ و غیر قابل جبران در پیکره وارد می*آید؛ چون وقتی حقوق صنعتی، ادبی و هنری مردم و ابداعات و اختراعات آنها مورد حمایت کافی و مؤثر نباشد، طبعاً میل به ابداع و اختراع و خلاقیت و سازندگی آنگونه که باید در افراد تقویت و بارور نمی*شود و جامعه از نتایج بالقوه فکر طبقه مبتکر و متفکر خود محروم می*ماند. 2


    بدون شک تأثیر سویی را که دزدی و سرقت ادبی و تعرض به حقوق معنوی پدیدآورندگان از نظر جلوگیری از ابداع و ابتکار دارد و همین*طور از نظر احساس عمومی یأس و ناامنی در میان هنرمندان و نویسندگان و به طور کلی متفکران جامعه به وجود می*آورد نمی*توان نادیده انگاشت . از این منظر این نوع تعرض به حقوق دیگران و اعمال ضد اجتماعی نیازمند برخورد شدید و استفاده از مجازات*های شدید است.


    معمولاً افرادی که مرتکب نقض حقوق مالکیت معنوی پدیدآورندگان می*شوند، کسانی هستند که در سطح اجتماعی بالاتری در جامعه قرار گرفته*اند. این افراد بر خلاف محرومانی که برای تأمین معاش خود دست به سرقت ساده می*زنند، قادرند با به کار انداختن نفوذ و سرقت فکر، از چنگال عدالت بگریزند. لذا حفظ منافع جامعه ایجاب می*كند که در برخورد با این افراد اقدامات شدیدتری انجام پذیرد و برای مقابله با این اعمال خطرناک ضد اجتماعی از حقوق جزا و ابزارهای وابسته به آن استفاده شود.


    ج ـ جرائم علیه حقوق مالکیت ادبی و هنری


    در حال حاضر در حوزه حقوق مالکیت ادبی و هنری به چهار قانون مهم می*توان اشاره کرد که هر یک به طور خاص به جرم انگاری برخی اعمال علیه حقوق مالکیت ادبی و هنری پرداخته*اند.


    1ـ قانون حمایت از حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان مصوب 1348 ـ جرائم پیش*بینی شده در این قانون عبارتند از:


    1ـ 1ـ نشر یا پخش یا عرضه اثر دیگری به نام خود یا دیگری ـ بر اساس ماده 2 قانون حمایت حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان «هرکس تمام یا قسمتی از اثر دیگری را که مورد حمایت این قانون است به نام خود یا به نام پدیدآورنده بدون اجازه او یا عالماً عامداً به نام شخص دیگری غیر از خود پدیدآورنده، نشر یا پخش یا عرضه کند به حبس تأدیبی از شش ماه تا سه سال محکوم خواهد شد».


    در این ماده قانونگذار از اصل ضرر پیروی كرده و به مقابله با کسانی پرداخته است که حقوق مادی و معنوی پدیدآورندگان آثار را از طریق نشر یا پخش یا عرضه اثر دیگری به نام خود یا دیگری مورد تعرض قرار می*دهد.


    عنصر مادی جرم موضوع ماده فوق عبارت است از نشر یا پخش یا عرضه اثر دیگری به نام خود یا دیگری. در واقع ارتکاب هریک از اعمال فوق باعث تحقق عنصر مادی جرم مذكور می*شود.نشر عبارت از هر عملی است که منجر به ساختن یا تهیه نمونه*های دیگری از اثر اصل می*شود مثل ضبط مکانیکی روی نوارهای ضبط صوت و صفحات موسیقی، تهیه نگاتیو فیلم*های سینمایی و... 3. مراد از پخش، توزیع آن آثار است و عرضه نیز به معنی در دسترس قراردادن یا نمایش دادن یک اثر شنیداری یا دیداری برای عموم است4.


    عنصر مادی این جرم از نوع فعل است و با ترک فعل محقق نمی*شود. مصادیق عمل مرتکب حصری است و محدود به نشر یا پخش و عرضه است.جرم مزبور یک جرم مطلق است و مقید به نتیجه نیست. یعنی لازم نیست که از ارتکاب اعمال مذكور حتماً ضرری متوجه پدیدآورنده اثر بشود تا جرم محقق بشود.


    عنصر روانی جرم با توجه به واژه*های عالماً و عامداً عبارت از علم مرتکب به تعلق اثر به دیگری و عمد در نشر یا پخش یا عرضه غیر قانونی اثر دیگری است. تحقق عنصر روانی جرم مزبور نیازی به سوء نیت خاص یعنی قصد اضرار به پدیدآورنده اثر یا شخص دیگری که حقوق مادی اثر به او انتقال یافته است، ندارد.


    اثبات سوء نیت در ناقضان مستقیم آسان است ولی در خصوص افرادی که در عمل آنها مؤخر است نیاز به ادله مثبت دارد.در مورد اخیر قاضی باید با توجه به اوضاع و احوال بازار و جامعه*ای که تخلف در آن صورت گرفته به احراز عمد و سوء نیت متهم بپردازد. 5 بنابراین برای این که عمل شخص در شمول این ماده قرار گیرد شخصی که مالک اثر ادبی ـ هنری نیست یا اینکه حقوق مادی اثر از طریق قرارداد به او منتقل نشده است بخشی از اثر یا کل اثری را که متعلق به دیگری است و مورد حمایت این قانون است، هرچند که به نام پدیدآورنده اثر ثبت نشده باشد، بدون رضایت او به نام خودش یا پدیدآورنده یا به نام شخص دیگری نشر یا پخش یا عرضه می*کند و بدین صورت با نقض حق انتساب اثر به پدیدآورنده و بدون اجازه او نشر یا پخش یا عرضه می*كند. چنین کسی حقوق مادی را نقض کرده است.


    آثار مورد حمایت این قانون بر اساس ماده 2 عبارتند از:


    1. کتاب، رساله، جزوه، نمایشنامه و هر نوشته دیگر علمی و فنی و ادبی و هنری.


    2. شعر و ترانه و سرود و تصنیف که به هر ترتیب نوشته یا ضبط یا نشر شده باشد.


    3. اثر سمعی و بصری به منظور اجرا در صحنه*های نمایش یا پرده سینما یا پخش از رادیو یا تلویزیون که به هر ترتیب نوشته یا ضبط یا نشر شده باشد


    4. اثر موسیقی به هرترتیب و روش نوشته یا ضبط یا نشر شده باشد.


    5. نقاشی و تصویر و طرح و نقش و نقشه جغرافیایی ابتکاری و نوشته*ها و خط*های تزیینی و هرگونه اثر تزیینی و اثر تجسمی که به هر طریق و روش به صورت ساده یا ترکیبی به وجود آمده باشد.


    6. هرگونه پیکره (مجسمه)


    7. اثر معماری از قبیل طرح و نقشه ساختمان


    8. اثر عکاسی که با روش ابتکاری و ابداع پدید آمده باشد.


    9. اثر ابتکاری مربوط به هنرهای دستی و صنعتی و نقشه قالی و گلیم.


    10. اثر ابتکاری که بر پایه فرهنگ عامه یا میراث فرهنگی و هنر ملی پدید آمده باشد.


    11. اثر فنی که جنبه ابداع و ابتکار داشته باشد.


    12. هرگونه اثر مبتکرانه دیگر که از ترکیب چند اثر از اثرهای نامبرده پدید آمده باشد.


    با توجه به اینکه این ماده فقط به آثار مورد حمایت این قانون اشاره کرده است، می*توان گفت در صورتی*كه اثر انتشار یافته یا پخش شده یا عرضه شده از آثاری باشد که در ماده 2 این قانون ذکر نشده است، جرم موضوع ماده 23 ق.ح.ح.م.م.ه ـ محقق نخواهد شد.همچنین، آثاری مورد حمایت قانون و تحت شمول ماده 23 قرار می*گیرند که شکل محسوس داشته باشند، بدین معنی که افکار و اندیشه*ها مورد حمایت نیستند و باید از قالب ذهنیات خارج شوند و به صورت محسوس و عینی تجسم یابند تا قابل حمایت باشند.6 همچنین اثری قابل حمایت است که ابتکاری و اصیل باشد بدین معنی که مظهر شخصیت و معنویات پدیدآورنده و انعکاسی از افکار او باشد اما نو بودن اثر شرط نیست. 7 اصالت اثر می*تواند دو گونه باشد:


    1. اصالت در محتوی: یعنی پدیدآورنده اولین فردی باشد که آنرا خلق می*کند. مانند نویسنده*ای که برای نخستین بار در مورد واقعه*ای داستان می*نویسد.


    2. اصالت در تعبیر: پدیدآورنده اثر از محتوایی که در گذشته وجود داشته است استفاده می*کند و اثر دیگری می*آفریند که دارای ویژگی اعتبار است مانند فنون ترجمه، شعری که با توجه به یک ضرب المثل سروده می*شود، فیلم*های اقتباسی، که همگی دارای ویژگی اصالت هستند. 8


    در تحقق جرم موضوع ماده فرقی نمی*کند که مرتکب تمام اثر یا قسمتی از آن را به نام خود یا دیگری مورد استفاده ناروا قرار دهد. پس اگر مرتکب فقط قسمتی از اثر دیگری را به نام خود یا به نام پدیدآورنده اما بدون اجازه او یا عالماً و عامداً به نام شخص دیگری غیر از پدیدآورنده، نشر یا پخش یا عرضه کند جرم موضوع ماده 23 تحقق پیدا می*کند.


    قانونگذار برای کسانی که جرم مذكور را مرتکب شوند حبس تأدیبی از شش ماه تا سه سال در نظر گرفته است.با توجه به قباحت شدید عمل مرتکب در این ماده و شدت ضررهای وارده بر پدیدآورنده اثر و نیز آثار عواقب سویی که عمل مرتکب در ابتکار و نوآوری می*تواند داشته باشد، به نظر می*رسد که بسیار نا چیز بوده و بر خلاف قاعده و اصل تناسب جرم و مجازات است. توجه به جبران ضررهای وارده بر بزه دیده ضرورت دارد.


    2 ـ 1 ـ چاپ و پخش و نشر ترجمه دیگری ـ بر اساس ماده 24 ق.ح.ح.م.م.ه ـ «هرکس بدون اجازه، ترجمه دیگری را به نام خود یا دیگری چاپ و پخش و نشر کند به حبس تأدیبی از سه ماه تا یکسال محکوم خواهد شد.»


    اگر مترجم به چاپ، نشر و پخش ترجمه خود به نام دیگری رضایت داشته باشد جرم موضوع این ماده تحقق پیدا نمی*کند.


    این ماده در واقع، تخصیص قاعده «رضایت به ارتکاب جرم، عمل ارتکابی را مباح نمی*سازد» است. زیرا اصل کلی این است که رضایت قربانی تأثیری در تحقق ارتکاب جرم ندارد و این ماده رضایت قربانی را زایل*کننده وصف جرم دانسته است.نکته*ای که در مورد جرم موضوع ماده قابل ذکر است این است که آیا برای تحقق جرم مزبور، شخص باید مرتکب هر سه عمل چاپ، پخش و نشر گردد یا اینکه ارتکاب یکی از آنها برای تحقق جرم کفایت می*كند؟ چون قانونگذار از کلمه«یا» در تشریح اعمال موضوع ماده استفاده نکرده و اعلام كرده که هرکس این عمل را مرتکب شود، به مجازات مقرر محکوم می*شود، برای تحقق جرم مذكور مرتکب باید هر سه عمل را مرتکب شود و ارتکاب یکی از آنها به تنهایی برای تحقق جرم کافی نیست. چون پخش و نشر از لوازم چاپ اثر است و پخش اثر ترجمه دیگری به اسم فرد دیگر بدون علم به واقعیت موضوع باعث تحقق جرم نمی*شود و کسی که ترجمه دیگری را به اسم خود یا دیگری چاپ می*کند به این خاطر است که آنرا نشر و پخش كند . البته به نظر می*رسد که لازم نیست خود شخص مباشرتاً اقدام به نشرو پخش کند بلکه می*تواند این اقدامات را توسط افراد دیگری انجام دهد.


    جرم مذكور از جرائم عمدی است و علم مرتکب به تعلق ترجمه به دیگری ضروری است. در تحقق عنصر روانی جرم مذكور نیازی به سوءنیّت خاص یعنی قصد اضرار به غیر نیست.


    3 ـ 1 ـ به کاربردن نام و عنوان و نشان ویژه*ای که معرف اثر است :


    بر اساس ماده 17 ق.ح.ح.م.م.ه ـ «نام و نشان ویژه*ای که معرف اثر است از حمایت این قانون برخوردار خواهد بود و هیچ کس نمی*تواند آنها را برای اثر دیگری از همان نوع یا مانند آن به ترتیبی که القاء شبهه کند،


    به کار برد.» وبر اساس ماده 25 همین قانون، متخلفین از این ماده به حبس تأدیبی از سه ماه تا یکسال محکوم خواهند شد.هر اثر دارای نام، عنوان و نشان ویژه*ای است که آنرا از دیگر آثار متمایز می*سازد. قانونگذار برای جلوگیری از به کار بردن ناروای نام و عنوان و نشان ویژه اثر دیگری، اقدام به جرم انگاری این عمل كرده و برای متخلفین مجازات در نظر گرفته است.


    عنصر مادی این جرم فقط با فعل محقق می*شود. این جرم، مقید است و باید القاء به شبهه كند یعنی موجب فریب دیگران شود.


    از لحاظ عنصر روانی، جرم مزبور، عمدی است و علم مرتکب به موضوع لازم است. یعنی مرتکب آگاه باشد که نام، عنوان و نشان، به اثر دیگری تعلق دارد. تحقق عنصر معنوی این جرم مستلزم سوء نیت عام یعنی قصد توسل به وسایل متقلبانه مذكور است. سوء نیت خاص قصد فریب و بردن مال غیر است.


    به اعتقاد برخی ماده 17 در مواردی پدیدآورندگان را با اشکال مواجه خواهد ساخت. چون این ماده در مقام بیان استفاده غیر قانونی ازنام و عنوان اثر دیگری است و در مواردی که فرد با عمل خود منجر به حذف نام، عنوان و نشان ویژه معرف پدیدآورنده می*شود، ساکت است . به همین دلیل اختلافات زیادی به وجود آمده است. 9


    4 ـ 1 ـ اقتباس غیر قانونی ـ بر اساس ماده 18 ق.ح.ح.م.م.ه


    هردو انتقال گیرنده و ناشریعنی کسانی که طبق این قانون اجازه استفاده یا استناد یا اقتباس از اثری را به منظور انتفاع دارند باید نام پدیدآورنده را با عنوان و نشان ویژه معرف اثر همراه اثر یا روی نسخه اصلی یا نسخه*های چاپی یا تکثیر شده به روش معمول و متداول اعلام و درج كنند.


    مگر اینکه پدیدآورنده به ترتیب دیگری موافقت کرده باشد». متخلفین از ماده مذكور بر اساس ماده 25 قانون فوق مستوجب حبس تأدیبی از سه ماه تا یکسال هستند.


    در تحقق جرم موضوع این بند، شخصیت مرتکب ملاک است. مطابق ماده فوق مرتکب، انتقال گیرنده و ناشر و کسانی است که طبق این قانون اجازه اقتباس را دارند. به نظر می*رسد مصادیق مرتکبان، تمثیلی است و حصری نیست و هرکس که به موجب قانون اجازه اقتباس را داشته باشد ولی تشریفات قانونی آنرا انجام ندهد، مرتکب این جرم شناخته می*شود.


    اما کسانی که اجازه قانونی برای اقتباس ندارند و از اثر دیگری استفاده *کنند و به اقتباس و تلخیص از آن بپردازند،اگر چه آنرا به نام خود یا پدیدآورنده یا شخص ثالثی منتشر یا توزیع كنند، مشمول جرم موضوع ماده 18 و 25 قانون مذكور نخواهند بود بلکه جرم آنها منطبق با ماده 23 است.این جرم از جرائم عمدی است و برای تحقق آن علم مرتکب به موضوع شرط است. یعنی مرتکب باید بداند از اثر متعلق به دیگری اقتباس كرده است و سوء* نیت عام یعنی قصد عدم اعلام درج نام پدیدآورنده کفایت می*کند و نیازی به سوء *نیت خاص یعنی انتفاع از عمل خود یا اضرار به پدیدآورنده نیست.


    پایان قسمت اول

دیدگاه

برای درج دیدگاه، ثبت نام کنید و یا اگر عضو هستید، وارد شوید!